Vương tử Abhaya đến với một cái bẫy. Ông đã được mách nước: hãy hỏi sa-môn Gotama xem ngài có bao giờ nói điều khiến người khác khó chịu không. Câu trả lời nào cũng khép tội ngài. Nếu ngài nói không, ngài bị bắt bẻ — gần đây ngài vừa nói những lời nặng về Devadatta. Nếu ngài nói có, vậy ngài khác gì bất kỳ ai có cái lưỡi sắc?

Đức Phật không bước qua cửa nào cả. Thay vào đó ngài trình bày điều ngài nói và điều ngài không nói, và phép thử có ba phần, chứ không phải một. Có thật không. Có lợi ích không. Và — riêng biệt, không phải để trang trí — có đúng lúc không. Một điều có thể hoàn toàn đúng sự thật, thực sự hữu ích, mà vẫn được nói vào sai thời điểm với sai người, và chỉ gây tổn hại.

Abhaya, trong lúc nghe, đang bế một đứa bé trên đùi. Đức Phật hỏi ông: nếu đứa bé ấy ngậm phải hòn sỏi, ông có lấy ra không? Có, vị vương tử đáp, dù có làm chảy máu tôi cũng lấy. Đúng vậy, Đức Phật nói. Có những điều phải nói và sẽ làm đau. Nhưng lý do ông thò tay vào miệng ấy là vì đứa bé — không phải vì sự bực bội của ông, và không phải vì ông có quyền thò tay.

Ngày nay ta cũng làm y như vậy lúc mười một giờ đêm với tin nhắn đã gõ xong. Nó chính xác. Chính điều đó khiến nó nguy hiểm, vì sự chính xác tạo cảm giác như một sự cho phép. Ta không còn hỏi có nên nói hay không; ta đang tấm tắc vì nó được viết khéo làm sao.

Vậy nên hãy chạy phép thử thứ ba, cái dễ bị bỏ qua nhất. Không phải có thật không — điều ấy ta đã quyết rồi. Mà là: có đúng lúc không. Và bên dưới nó, câu hỏi quyết định tất cả: tôi đang với tay lấy hòn sỏi, hay đang với tay để mình đúng?

Hãy để nó trong thư nháp mười phút. Đọc lại khi cơn nóng đã nguôi. Có thể quý vị vẫn cần gửi một điều khó nói — đôi khi là phải gửi.

Có những lời để soi sáng. Có những lời để đốt cháy.

Hãy biết mình đang gửi lời nào.

Tìm hiểu thêm: Học tập và rèn luyện trí tuệ · Nhân minh — luận lý và nhận thức chân chính