Thị trấn Kesamutta nằm trên một tuyến đường, và đó chính là toàn bộ rắc rối của nó. Các vị thầy đi qua. Mỗi vị trình bày học thuyết của mình đầy tự tin, giải thích vì sao nó đúng, rồi giải thích vì sao người đi qua tháng trước đã sai. Xong vị ấy đi tiếp, và một vị khác đến làm y như vậy.

Nên khi Đức Phật đi qua, người Kālāma hỏi ngài điều hiển nhiên. Họ không hỏi giáo lý nào là thật. Họ hỏi: làm sao mà biết được? Chúng tôi không phải học giả. Ai nghe cũng quả quyết. Nghi ngờ đã đến với chúng tôi và chúng tôi không thoát ra được.

Câu trả lời của ngài thường bị rút gọn thành “đừng tin gì cả”, điều ngài không hề nói và cũng chẳng giúp được họ.

Điều ngài trao cho họ là một danh sách những thứ không đủ làm lý do để chấp nhận một điều: không phải vì nghe lặp đi lặp lại, không phải vì đó là truyền thống, không phải vì tin đồn, không phải vì nó nằm trong một bộ kinh sách, không phải chỉ bằng luận lý hay suy diễn, không phải vì một nhà tư tưởng có vẻ tài giỏi, và không phải vì vị thầy ấy là thầy mình kính trọng. Rồi, sau khi rút hết các điểm tựa, ngài trao cho họ điều thực sự dùng được — hãy nhìn xem điều ấy dẫn đến đâu. Khi quý vị nhận lấy nó, nó thiên về tổn hại hay thiên về an lành? Nó bắt rễ trong tham, trong sân, trong si chăng? Điều đó quý vị có thể biết. Quý vị có thể quan sát nó vận hành.

Ngày nay ta cũng làm y như vậy với một thiết bị đưa nhiều vị thầy qua thị trấn trong một giờ hơn cả Kesamutta thấy trong một thế kỷ. Có người rất quả quyết. Họ nói trôi chảy, họ có bốn trăm ngàn người theo dõi, và sự quả quyết của họ là thứ thuyết phục nhất nơi họ. Ngày mai một người trôi chảy không kém nói điều ngược lại.

Vậy nên đừng chỉ hỏi nó có thuyết phục hay không. Sự thuyết phục rẻ, và ngày càng rẻ.

Hãy hỏi nó bắt rễ trong gì, và nó nuôi lớn gì trong mình. Ai được lợi nếu ta tin nó. Nó để ta lại với ham muốn gì.

Hãy khảo sát trước khi chấp nhận. Đừng giao khoán tâm trí của mình.

Tìm hiểu thêm: Học tập và rèn luyện trí tuệ · Nhân minh — luận lý và nhận thức chân chính