Chữ nghiệp (karma) đã đi vào ngôn ngữ thường ngày. Có chuyện không may xảy ra và ai đó nói: “Nghiệp đấy.” Đôi khi nghiệp được hình dung như một hệ thống vũ trụ bí ẩn thưởng cho người tốt và phạt kẻ xấu. Phật giáo nguyên thủy không trình bày nghiệp như vậy.

Chữ Phạn karma chỉ đơn giản có nghĩa là hành động. Cụ thể hơn, giáo lý Phật giáo đặt tầm quan trọng lớn vào hành động có chủ ý. Những gì ta lặp đi lặp lại trong suy nghĩ, lời nói và việc làm đều có hậu quả. Một số hậu quả thì rõ ràng. Nếu ta thường xuyên nói lời cay nghiệt với người khác, các mối quan hệ sẽ đổi thay.

Nếu ta thực hành bố thí, ta làm mạnh thêm thói quen rộng lượng. Nếu ta liên tục đáp lại khó khăn bằng giận dữ, giận dữ sẽ dễ sinh khởi hơn. Hành động của ta không chỉ thay đổi thế giới quanh ta. Chúng còn định hình con người mà ta đang trở thành. Hãy tưởng tượng mỗi ngày đi qua bãi cỏ theo cùng một lối.

Ban đầu chẳng có đường nào. Sau nhiều lần đi lại, một lối mòn hiện ra. Tâm cũng vận hành tương tự. Mỗi lần ta phản ứng theo một cách nào đó, lối ấy lại trở nên quen thuộc thêm một chút. Đây là một cách thực tiễn để hiểu về nghiệp. Nghiệp không phải định mệnh. Thật ra, nếu mọi sự đều đã an bài thì việc hành trì Phật pháp sẽ chẳng còn mấy ý nghĩa.

Hành trì là điều khả dĩ chính vì những lựa chọn trong hiện tại có ý nghĩa. Quá khứ ảnh hưởng đến ta, nhưng không giam cầm ta hoàn toàn. Bất cứ lúc nào ta cũng có thể bắt đầu nuôi dưỡng những thói quen khác. Nhẫn nhục có thể tập. Từ bi có thể làm mạnh thêm. Giận dữ có thể dần mất đi sức mạnh tự động của nó.

Vì thế nghiệp đặt trách nhiệm vào tay ta mà không thu hẹp đời sống thành sự phán xét giản đơn. Không phải mọi bất hạnh đều là lỗi của ai đó. Bệnh tật, tai nạn, thiên tai và bất công xã hội sinh khởi qua nhiều điều kiện. Nói với một người đang đau khổ rằng họ “đáng bị” như vậy vì nghiệp là điều gây hại.

Một sự hiểu biết chín chắn về nghiệp sinh ra nhiều sự ân cần hơn, chứ không phải nhiều phán xét hơn. Ta bắt đầu hiểu rằng ngay cả những hành động nhỏ cũng có ý nghĩa.

Một điều để kiểm lại

Bất cứ điều gì quý vị làm nhiều nhất trong tuần này, quý vị đều giỏi thêm ở điều đó.

Đó là điều gì?

Liên hệ với con đường Phật giáo

Nghiệp về căn bản là giáo lý về hành động có chủ ý và hậu quả của nó. Nó nhắc ta rằng những lựa chọn của ta có ý nghĩa: hành động lặp lại định hình thói quen, tính cách và những điều kiện trong đó các hành động tương lai sinh khởi. Vì vậy không nên lẫn lộn nghiệp với thuyết định mệnh. Hành trì Phật giáo sẽ chẳng còn mấy ý nghĩa nếu sự chuyển hóa là bất khả. Chương trình triết học của Dzongkar Choede nghiên cứu nghiệp trong A-tỳ-đàm, trong khi đời sống tu viện hằng ngày nhấn mạnh một điều cũng thiết thực không kém: ý hướng đằng sau một hành động bình thường có thể biến công việc thành sự phụng sự và sự tu tập.

Tìm hiểu thêm: Học tập và rèn luyện trí tuệ · Cộng đồng và đời sống hằng ngày