Ta thường hình dung hạnh phúc nằm ngay sau thành tựu kế tiếp.

Giá mà tìm được công việc phù hợp, kiếm được thêm chút tiền, cải thiện sức khỏe, gặp được đúng người, hoàn tất một dự án quan trọng hay cuối cùng giải quyết được vấn đề vẫn làm ta bận lòng, thì có lẽ mọi sự sẽ đâu vào đấy.

Đôi khi ta đạt được điều mình muốn. Trong một thời gian, có sự thỏa mãn. Rồi có điều gì đó thay đổi…

Món đồ mới trở nên bình thường. Thành công từng có vẻ quan trọng nhường chỗ cho một tham vọng khác. Người ta yêu quý làm ta thất vọng. Thân thể ta đổi thay. Những hoàn cảnh ngoài tầm kiểm soát xen vào kế hoạch của ta. Đức Phật dùng chữ dukkha để mô tả một điều căn bản về tình trạng này.

Dukkha thường được dịch đơn giản là “khổ”, nhưng nghĩa của nó rộng hơn. Nó bao gồm cái khổ rõ ràng — bệnh tật, đau buồn, sợ hãi và đau đớn — nhưng cũng gồm cả cảm giác lặng lẽ rằng cuộc đời không bao giờ ở nguyên đúng như ta mong.

Ngay cả những kinh nghiệm dễ chịu cũng chứa sự bất ổn ấy vì chúng không thể giữ mãi. Vấn đề, theo Phật giáo, không phải là sự hưởng thụ thì sai. Cũng không ai đòi ta phải chối bỏ tình bạn, cái đẹp, thành tựu hay niềm vui.

Khó khăn bắt đầu khi ta âm thầm đòi hỏi những thứ đổi thay phải mang lại sự an toàn vĩnh viễn:

• Ta muốn điều dễ chịu ở lại.
• Ta muốn điều khó chịu biến mất.
• Ta muốn cuộc đời tuân theo kỳ vọng của mình.

Và vì cuộc đời không ngừng đổi thay, có một sự cọ xát giữa thực tại và điều tâm thức đòi hỏi nơi thực tại.

Sự tu tập Phật giáo bắt đầu bằng việc nhận ra điều này một cách trung thực:

• Khi thất vọng khởi lên, ta có thể hỏi: Tôi đã mong điều gì phải giữ nguyên?
• Khi lo âu khởi lên: Tôi đang cố kiểm soát điều gì?
• Khi ta bám chặt vào điều gì: Tôi sợ mất điều gì?

Điều này không lập tức xóa đi khó khăn. Nhưng nó thay đổi mối quan hệ của ta với khó khăn. Thay vì xem mỗi thất vọng là bằng chứng rằng có gì đó đã sai, ta bắt đầu hiểu rằng sự bất định được dệt vào chính sự tồn tại.

Nghịch lý thay, chấp nhận điều này lại làm cho niềm vui trở nên khả dĩ hơn. Ta có thể trân trọng một tình bạn chính vì nó quý giá và đang đổi thay. Ta có thể tận hưởng một buổi chiều đẹp mà không đòi nó kéo dài mãi. Ta có thể yêu một người mà không giả vờ rằng cả hai sẽ chẳng bao giờ đổi khác.

Tự do bắt đầu khi ta thôi đòi cuộc đời cho mình điều cuộc đời không thể cho: sự thường hằng.

Một điều để lưu ý

Hôm nay, hãy để ý một điều quý vị đang chờ nó yên ổn rồi mới có thể thật sự an lòng.

Rồi hỏi xem sự chờ đợi ấy có một điểm kết thúc mà quý vị gọi tên được không.

Liên hệ với con đường Phật giáo

Dukkha nằm ngay ở khởi đầu lời dạy của Đức Phật trong Tứ Diệu Đế. Đức Phật không dạy rằng cuộc đời chỉ đơn thuần khốn khổ, mà rằng một tâm thức đi tìm sự thỏa mãn lâu bền trong những điều kiện đổi thay sẽ liên tục gặp bực dọc. Hiểu dukkha vì thế dẫn tự nhiên đến việc khảo sát tham ái, sự bám chấp và cách vận hành của chính tâm mình. Tại Dzongkar Choede, sự khảo sát ấy diễn ra qua cả học triết học lẫn thiền định: lý luận giúp ta hiểu nguyên nhân của sự bất mãn, còn thiền định cho phép ta quan sát trực tiếp những nguyên nhân ấy trong kinh nghiệm của chính mình.

Tìm hiểu thêm: Bảy trụ cột · Thiền định và tu tập nội tâm · Học tập và rèn luyện trí tuệ