Phật giáo nói đến ba sức mạnh thường xuyên làm nhiễu loạn tâm: tham, sân và si. Theo truyền thống, chúng được gọi là ba độc. Chữ “độc” nghe có vẻ nặng nề, nhưng bản thân các kinh nghiệm ấy lại hết sức quen thuộc. Tham nói rằng:

• “Tôi phải có được cái này.”
• “Nếu mất cái này, tôi không thể hạnh phúc.”

Sân nói rằng:

• “Tôi không chịu nổi điều này.”
• “Cái này phải biến mất.”

Si là sự lầm lẫn sâu hơn, ngăn ta thấy rõ sự vật thật sự là thế nào. Hãy tưởng tượng quý vị nhận được một lá thư khó chịu. Chưa đọc xong, thân đã căng lên. Ta diễn giải ý định của người gửi. Ta nhớ lại những bất đồng trước đây.

Trong đầu ta soạn một câu trả lời giận dữ. Chỉ trong vài phút, vài dòng chữ trên màn hình đã tạo ra cả một thế giới cảm xúc. Sự kiện bên ngoài là có thật. Nhưng Phật giáo mời ta quan sát xem tâm đã thêm vào những gì. Thiền tập rèn ta nhận ra tiến trình này sớm hơn. Có một khoảnh khắc khó chịu.

Rồi một phản ứng. Rồi những ý nghĩ giải thích cho phản ứng ấy. Rồi có lẽ là một câu chuyện về chính mình hay về người khác. Nếu ta ý thức được tiến trình này, một khả năng khác hiện ra. Ta không buộc phải vâng theo thôi thúc đầu tiên. Điều này không có nghĩa là trở nên thụ động. Đôi khi ta nên đáp lại bất công hay hành vi gây hại một cách dứt khoát.

Nhưng một phản ứng phát khởi từ sự sáng suốt thì khác với một phản ứng bị dẫn dắt mù quáng bởi giận dữ, sợ hãi hay khao khát. Vì vậy mục đích của hành trì Phật giáo không phải là đè nén cảm xúc. Mà là hiểu cảm xúc. Khi tham khởi, biết đó là tham. Khi sân khởi, biết đó là sân.

Khi si khởi, biết đó là si. Chính hành vi nhận ra một trạng thái tâm đã tạo ra một khoảng cách nhỏ với nó. Thay vì ở hoàn toàn trong cơn bão, ta bắt đầu quan sát thời tiết.

Một điều để lưu ý

Lần tới khi một phản ứng mạnh khởi lên, hãy thử xem quý vị có nhận ra được một khoảng nhỏ giữa sự kiện và phản ứng của mình hay không.

Khoảng ấy chính là nơi sự hành trì bắt đầu.

Liên hệ với con đường Phật giáo

Giáo lý Phật giáo truy nguyên phần lớn khổ đau của ta về si, tham và sân — những khuôn mẫu làm méo mó cách ta kinh nghiệm chính mình và thế giới. Vì thế hành trì không khởi đầu bằng việc cố loại trừ mọi kinh nghiệm khó chịu, mà bằng việc học nhận ra tâm đang làm gì với kinh nghiệm. Truyền thống thiền của Dzongkar Choede kết hợp thiền chỉ, vốn phát triển sự vững chãi của chú tâm, với thiền quán, vốn xét đến những đề mục như vô thường, cái tôi và nguyên nhân của giận dữ. Mục đích là dần thay thế phản ứng tự động bằng sự hiểu biết sáng rõ hơn.

Tìm hiểu thêm: Thiền định và hành trì nội tâm · Học tập và rèn luyện trí tuệ