Đức Phật sống cách đây hơn hai ngàn năm. Ngài chưa từng gặp mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo, quảng cáo đại chúng, máy bay hay điện thoại thông minh. Vậy vì sao những giáo lý từ một thế giới khác biệt đến thế lại vẫn còn hệ trọng? Bởi vì dù công nghệ đổi thay nhanh chóng, nhiều sức mạnh bên trong tâm con người vẫn quen thuộc một cách lạ thường.

Ta vẫn ham muốn. Ta vẫn sợ hãi. Ta so sánh mình với người khác. Ta nổi giận. Ta lo lắng về tương lai. Ta tìm sự tán thành. Ta kinh nghiệm ghen tị, đau buồn, yêu thương, cô đơn và bất định. Công nghệ thường khuếch đại những khuynh hướng ấy. Xưa kia, con người chủ yếu so sánh mình với hàng xóm và người quen.

Ngày nay ta có thể so sánh mình với hàng triệu cuộc đời được trình bày một cách chăm chút. Xưa kia cơn giận lan qua chuyện trò. Ngày nay nó có thể đi vòng quanh thế giới trong vài giây. Sự chú tâm của ta — điều mà các truyền thống Phật giáo đã rèn luyện cẩn trọng qua bao thế kỷ — đã trở thành một trong những món hàng giá trị nhất của nền kinh tế toàn cầu.

Vì vậy triết học Phật giáo cống hiến những công cụ khác thường cho đời sống hiện đại:

• Chánh niệm hỏi: Ai đang làm chủ sự chú tâm của tôi?
• Vô thường hỏi: Vì sao tôi mong đợi sự an toàn thường hằng trong một thế giới bất định?
• Từ bi hỏi: Bất đồng có thể tồn tại mà không có thù ghét không?
• Duyên khởi hỏi: Lối sống của tôi gây ra hậu quả gì cho những con người và hệ sinh thái mà tôi có thể chẳng bao giờ thấy?
• Tri túc hỏi: Bao nhiêu là đủ?
• Trí tuệ hỏi: Mọi điều tôi nghĩ có nhất thiết là thật không?

Dĩ nhiên Phật giáo cũng phải đối diện trung thực với thế giới hiện đại. Các xã hội cổ xưa chứa đựng những định kiến mà ta không cần lặp lại. Truyền thống không nên trở thành cái cớ để ngừng chất vấn. Chính truyền thống trí thức Phật giáo xưa nay luôn bao gồm tranh biện, khảo sát và lý luận cẩn trọng.

Một truyền thống sống động thì không đóng băng. Nó giữ lại điều quý giá trong khi học cách nói một cách có ý nghĩa giữa những hoàn cảnh mới. Có lẽ đó là lý do giáo lý của Đức Phật vẫn tiếp tục đi qua các nền văn hóa và các thế kỷ. Chúng không lệ thuộc hoàn toàn vào một thế giới lịch sử nào.

Chúng khởi đầu từ một điều sẵn có ngay lập tức với mọi thế hệ: tâm con người.

Một câu hỏi để ngồi cùng

Thế giới hiện đại trao cho ta những năng lực mới phi thường.

Hành trì Phật giáo đặt một câu hỏi xưa hơn:

Loại tâm nào sẽ sử dụng chúng?

Liên hệ với con đường Phật giáo

Phật giáo xưa nay luôn mời ta khảo sát tâm hơn là chỉ bảo vệ những niềm tin thừa hưởng. Điều đó khiến những câu hỏi trung tâm của Phật giáo trở nên thiết thân một cách bất ngờ trong thời đại công nghệ: Điều gì xứng đáng với sự chú tâm của ta? Điều gì tạo ra khổ đau? Cái tôi mà ta đang ra sức bảo vệ là gì? Điều gì sinh ra sự an lành chân thật, và ta mắc nợ người khác những gì? Trụ cột thứ bảy của Dzongkar Choede tiếp cận các công nghệ mới như phương tiện thiện xảo (upāya) khi chúng thật sự phục vụ những mục đích lợi lạc, đồng thời khẳng định rằng công nghệ không thể thay thế việc nuôi dưỡng trí tuệ, từ bi và sự tỉnh giác có kỷ luật. Vì vậy thách thức không phải là chọn giữa truyền thống và hiện đại, mà là đưa tuệ giác Phật giáo bền bỉ vào những hoàn cảnh đổi thay một cách sáng suốt.

Tìm hiểu thêm: Phật giáo trong thế giới đổi thay · Học tập và rèn luyện trí tuệ · Thiền định và hành trì nội tâm